Jan van Munster

Brainwave, 2005

We zijn bij de Duveltjesgracht. Een bekende plek voor Jan van Munster, die in Gorkum is geboren en getogen. Sinds 2005 ligt hier zijn Brainwave, letterlijk zijn hersengolf. En wat denkt u: toen hij zijn kunstwerk zo zag op deze mythische plaats, waar lichtte zijn brein
op? We mogen hopen dat deel waar onze emoties huizen: blijdschap, trots, genietend.

Van Munster is dan al een tijd bezig met het fenomeen energie en hoe dat te verbeelden. In 1995 wordt hij gegrepen door een medisch tv-programma over een patiënt die een
EEG krijgt. Een apparaat produceert een enorme hoeveelheid zigzag gestapelde papier met de hersenactiviteiten. Van Munster wordt erdoor gegrepen: dit soort lijnen zitten natuurlijk ook in zijn hoofd.

Een bevriend arts weet hij te overtuigen een EEG te maken van zijn hersenactiviteiten. Hij wordt onder meer kunstmatig in slaap en tot hyperventileren gebracht. De uitslag is net
zo’n dik pak papier met eigen brainwaves die hem tot het laatst zullen inspireren. Voor zijn werken selecteert delen van de golflijnen, soms worden deze gespiegeld, omgekeerd of verdubbeld.

‘Sleutelen’ noemt hij dat zelf. Zijn drang om al zijn werk in één potloodlijn te willen vangen, speelt een grote rol. “Waar ik dat vandaan heb, weet ik niet. Maar in brainwaves is het allemaal samengekomen. Die pure elektrische shocks die door mijn hoofd kunnen vliegen, dat ben ik” , licht hij toe in een documentaire.

En voilà, hier ligt een uitwerking van zijn kronkelende hersenactiviteiten, gevat in een geometrische vorm. Magisch is het in het donker, als de brainwave aan de onderkant
groen oplicht. De locatie is door Jan van Munster zelf gekozen. Dat koningin Beatrix hier het Symposion 2005 opende was een eerbetoon aan alle kunstenaars uit 1974. Maar – met terugwerkende kracht – ook aan Van Munster.

De toen al veelbelovende kunstenaar ontbrak namelijk bij de kunstmanifestatie in 1974. Hij lag nog steeds moeilijk bij het stadsbestuur. Het waren naweeën van de periode van burgemeester ridder Van Rappard die de hedendaagse kunst, inclusief muziek van de sixties verguisde.

Wat doet Brainwave eigenlijk met u, met uw hersenen? Want daar gaat het hier om. Misschien licht bij u de verwondering op? Of nieuwsgierigheid, zodanig dat u graag wil weten welke inspirerende kunstwerken nog meer op deze route liggen. Dan heeft Jan van
Munster zijn doel bereikt. Hij wilde zijn kunst niet opdringen maar kracht laten ervaren. In dit geval van de enorme energie die door ons lijf gaat.

Misschien nog meer werk van Van Munster zien? Sinds eind 2005 siert zijn Energiecirkel het dak van zorgverzekeraar Trias (nu VGZ), hoofdsponsor van het Symposion 2005. Gaat u zo verder naar Buiten de Waterpoort dan treft u onder de kastanjes de zwerfkei Plus-Min. Het is een gezamenlijk werk met kunstenaar Ewerdt Hilgemann.

Over de kunstenaar:

De weg die Jan van Munster (Gorinchem, 1939-2024) koos was geen makkelijke. Maar opgegroeid in een Gorkums domineesgezin met twaalf kinderen en armoede, had hij leren vechten. En dat was nodig. Want wie in plaats van de patisserie voor vrijheid en de kunsten kiest, ontkomt niet aan harde confrontaties, vooral met zichzelf. “Niemand zit op kunst te wachten, maar zonder kunst kunnen we niet leven”, vat hij die strijd samen in een korte documentaire uit 2021.

Er waren moeilijke periodes. Maar zijn fascinatie voor tegenstellingen dreef hem door te gaan: licht-donker, warm-koud, aantrekken-afstoten, plus-min, stilte-geluid. De spanningen die dat oproept vertaalde hij in zijn werk. Als materiaal begon hij licht te gebruiken, gevat in geometrische vormen en eenvoud. Lichtkunst was geen doel op zich, Van Munster wilde geen lichtkunstenaar worden genoemd. Het was de energie, de kracht die loskwam die hem boeide.

Dat leidde ook tot onderzoek naar interactie tussen koud en warm, magnetische velden, geluid en energie in de mens zelf. Het resulteerde in Minus is Plus, IJstafels, Warm Kruis, Ronde Driehoek, Energie Cirkels, Tears from Heaven en nog veel meer, te zien bij exposities in tal van Europese landen, Japan en de Verenigde Staten.

Veel sculpturen zijn buitenwerken, vaak vergezeld met humor. In de tuin van het Kröller- Müllermuseum staat Battery For Five Fingers (1995), een granieten bol met vijf gaten om je via je vingers ‘op te laden’. Met een doorsnee van 172 cm, de lengte van zijn lichaam die hij vaker als maatstaf gebruikte. Langs de A12 bij Ede staat de 22 meter hoge ‘Grasspriet met veel Energie’ (2004) die ook ’s nachts zichtbaar is als groen neonlicht.

Voor zijn “eigenwijze” oeuvre kreeg hij in 2002 de Wilhelmina-ring. De jury herinnerde hem aan een eerdere uitspraak: “Duidelijk is dat ik geen rekening houd met zoiets als de wetten van de beeldende kunst”. Zijn werk was dus te zien in allerlei groepsexposities, ook met de jongste generaties. Hij bleef ook oog houden voor andere kunstenaars en andere kunstvormen. Hij richtte de Stichting Plus Min op in Renesse en later – na verhuizing – de Stichting IK in Oost-Souburg waar kunstenaars werden uitgenodigd voor een werkperiode en een tentoonstelling.

Zelf werkte hij door hoog boven op de watertoren in Oost-Souburg. “Met pensioen? Wij kunstenaars werken tot onze dood. ” Inderdaad! In zijn laatste vijf jaar was hij betrokken bij 77 exposities en ontving hij nog de Deutscher Lichtkunstpreis (2020). “Zijn nieuwsgierigheid, creativiteit en toewijding zullen ons blijven inspireren” , schreef het
Museum Voorlinden in een memoriam.

Stichting IK is nu gevestigd in Middelburg net als Studio Jan van Munster. Bea Weuthen zet die voort volgens zijn wens en in zijn geest.